Wzrost gospodarczy

Jedną z głównych różnic między gospodarką rynkową i nakazowo-rozdzielczą jest ich stosunek do wzrostu gospodarczego. O ile w gospodarce rynkowej jest on stymulowany przez popyt i umożliwiany przez postęp techniczny, o tyle w systemie nakazowo-rozdzielczym jest celem samym w sobie, a przez to oderwanym od tendencji po stronie popytu oraz w nikłym stopniu korzystającym z postępu technicznego. W systemie takim istnieje immanentny pęd do ekspansji, wynikający z ideologicznych ambicji dokonywania postępu i budowania socjalizmu, nie zaś z obiektywnej obserwacji potrzeb i możliwości społeczeństwa. Jeśli centrum…

Taktyka salami

Opanowując Europę Środkowo-Wschodnią, a następnie inne kraje, komuniści zastosowali podobny, choć realizowany w różnym tempie w różnych krajach, model zwany potocznie taktyką salami. Polegała ona na współudziale komunistów w blokach politycznych skierowanych przeciw poprzednim formom rządów, najczęściej obarczonych współpracą z Niemcami (Węgry, Bułgaria, Słowacja, Chorwacja, kraje bałtyckie) lub nieskutecznością obrony narodowych interesów w obliczu agresji Hitlera (Polska, Czechosłowacja, Jugosławia). Stanowiąc wszędzie poza Albanią, Bułgarią i Jugosławią mniejszość owych frontów narodowych, komuniści szybko wynajdywali rzekomych odstępców i skłaniali pozostałych sojuszników politycznych (przeważnie pod przymusem) do rozbijania…

Pieniądz

Ponieważ bolszewicy uważali, że pieniądz jest środkiem ułatwiającym kapitalistom przechwytywanie wartości dodatkowej, wkrótce po rewolucji zamierzali w ogóle znieść go razem z kapitalizmem. Okazało się to niemożliwe, ale w systemie nakazowo-rozdzielczym pieniądz zawsze odgrywał rolę ułomną. Tradycyjnie dostrzegano cztery główne funkcje pieniądza: l – miernik wartości, 2 – środek płatności, 3 – środek rachunkowy, oraz 4 – środek tezauryzacji. Analizując funkcjonowanie pieniądza w omawianym systemie, Paweł Dembiński wyróżnił w nim cztery sektory stosunków ekonomicznych: l – sektor zewnętrzny, gdzie przedsiębiorstwa socjalistyczne stykają się z innymi…

Miękkie ograniczenie budżetowe

W warunkach gospodarki rynkowej przedsiębiorstwo może przetrwać, jeśli osiąga przychody wyższe niż wydatki. Ponieważ w gospodarce nakazowo-rozdzielczej cały majątek należy do państwa, powinno ono bilansować dochody i wydatki na poziomie krajowym, natomiast niekoniecznie na poziomie przedsiębiorstwa. Ponadto, ze względu na problemy prawno-organizacyjne, jest praktycznie niemożliwe rozróżnienie tego, co należy do przedsiębiorstwa, jego jednostki zwierzchniej (zrzeszenie, zjednoczenie) czy ministerstwa, od tego, co należy do centralnego budżetu państwa. Państwowy właściciel jest jednocześnie sprzedawcą i nabywcą dóbr oraz usług wytwarzanych przez jego przedsiębiorstwa. W systemie takim budżet stanowi…

Miedzypaństwowe stosunki gospodarcze

Stosunkowo najmniej zbadanym aspektem gospodarki państw komunistycznych po II wojnie światowej są powiązania między nimi, a zwłaszcza związki między gospodarką ZSRR i państw satelickich. Ze względu na rolę centrum imperium komunistycznego, promotora nowego systemu, a także na dysproporcję w wielkości potencjału ekonomicznego, ZSRR odgrywał w systemie gospodarki komunistycznej rolę dominującą nie tylko jako ideologiczny model do naśladowania, ale również jako metropolia gospodarcza. Wyraziło się to w gwałtownym wzroście udziału ZSRR w obrotach handlowych państw komunistycznych. Na przykład, udział obrotów z ZSRR w eksporcie polskim zwiększył…

Koordynacja w gospodarce rynkowej

W gospodarce rynkowej mechanizm koordynacji polega na wolnej grze podaży i popytu (słynna niewidzialna ręka rynku Adama Smitha). Mechanizm ten premiuje nie tylko eksploatację robotników, ale także innowacje techniczne obniżające koszty. Podstawową informacją o tendencjach na rynku są ceny. Mechanizm ten nie jest doskonały, za to szybki. Niewidzialna ręka rynku nie gwarantuje sprawiedliwości, lecz efektywność, w związku z czym państwa demokratyczne wspomagają często tych, których ręka ta karze niewinnie. Dzieje się to dwojako. Różne formy interwencjonizmu państwowego mają na celu wzrost popytu ze strony poszkodowanych…

Eliminacja pieniądza

Ponieważ eliminacja pieniądza okazała się w systemie nakazowo–rozdzielczym niemożliwa, czynniki decyzyjne używały go jako jeszcze jednego instrumentu kontroli i koordynacji. W rezultacie relacje finansowe między centrum a przedsiębiorstwami zostały skomplikowane przez wprowadzenie rozmaitych kategorii rozliczeń. Na przykład środki inwestycyjne, środki obrotowe lub fundusze płac podlegały całkowicie innym przepisom. Bank centralny odgrywał rolę kasjera całej gospodarki, nierzadko kontrolując nawet rezerwy finansowe przedsiębiorstw w celu zachowania kontroli nad równowagą finansową. Przedsiębiorstwo socjalistyczne znajdowało się w zupełnie paradoksalnej sytuacji. Z jednej strony, korzystając z miękkiego ograniczenia budżetowego, miało…

Terror

Maksymalna mobilizacja ludności przez terror i sterowany odgórnie entuzjazm produkcyjny przyniosła efekty w postaci szybkiego wzrostu potencjału wytwórczego, głównie w dziedzinie przemysłu ciężkiego. Ze względu na samoizolację bloku komunistycznego industrializacja z początku lat pięćdziesiątych opierała się jednak na przestarzałej technologii, co zwłaszcza w przypadku Czechosłowacji oznaczało obniżenie poziomu konkurencyjności technologicznej przemysłu. Co gorsza, industrializacja wzorowana na doświadczeniach ZSRR prowadziła do powstawania substytucyjnych, nie zaś komplementarnych struktur gospodarczych w państwach, które stały się satelitami Kremla. Olbrzymie wydatki inwestycyjne oraz zaniedbanie działów produkujących artykuły konsumpcyjne spowodowały gwałtowne…

Szczyt potęgi

Mimo ekstensywnego charakteru rozwoju, marnotrawstwa i wolnego wzrostu stopy życiowej lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte przyniosły postęp w urbanizacji, industrializacji i pewnej modernizacji życia gospodarczego ZSRR i państw komunistycznych w Europie. Był to wynik skutecznej mobilizacji ekstensywnych czynników wzrostu, takich jak nisko opłacana, niewykwalifikowana siła robocza, tanio pozyskane surowce i kopaliny oraz pierwotna akumulacja kapitału, dająca stosunkowo szybkie przyrosty produkcji z niskiego poziomu. Gospodarka nakazowo-rozdzielcza, nawet w najlepszych latach powojennych, odznaczała się ekstensywnym typem wzrostu oraz niskim poziomem wykorzystania postępu technicznego i organizacyjnego. O ile w…

Sowiecka ideologia

Poza policyjnym terrorem głównym narzędziem cementowania bloku sowieckiego była ideologia, dzieląca wszystkie działania na sprzyjające demokracji lub imperializmowi, postępowi lub reakcji. Ideolodzy Kremla, a w ślad za nimi propagandziści z krajów satelickich, dowodzili, że istnienie w poszczególnych krajach obozu koalicji partii demo-kralyc/nych umożliwia hegemonię klasy robotniczej, podobnie jak systcMii monopartyjny w ZSRR, o ile siłą przewodnią tych koalicji jest sini przednia klasy robotniczej – partia komunistyczna. W ideologii komunistycznej końca łat czterdziestych pojawiło się hasło upowszechnienia wzoru sowieckiego. Z okazji 100-lecia Manifestu komunistycznego organ Kominformu…